Προ ημερών, ένας φίλος από τις ΗΠΑ, μου σύστησε (ονλάιν) έναν δικό του φίλο και μαθητή του στο ιάιντο και με παρακάλεσε να του προτείνω τι θα μπορούσε να κάνει κατά τη διάρκεια της πρώτης, δεκαήμερης επίσκεψής του στο Τόκιο αυτές τις μέρες, προφανώς εστιάζοντας στο κοινό μας ενδιαφέρον, δηλαδή τις πολεμικές τέχνες· ο φίλος μου έχει ζήσει στην Ιαπωνία για επτά-οκτώ χρόνια στη δεκαετία του 1980 όμως στη δυτική πλευρά, στην περιοχή που λέγεται “Κανσάι” και που περιλαμβάνει το Κιότο, την Οσάκα, το Κόμπε κ.λπ. και επίσης πλέον έρχεται περίπου μια φορά ανά δύο-τρία χρόνια οπότε δεν είναι πάντοτε ενήμερος για το τι συμβαίνει στην τρέχουσα πολεμικοτεχνίτικη πραγματικότητα. Και παρότι αισθάνομαι πλέον αρκετά άνετα στο Τόκιο ώστε να μπορώ να κάνω ξεναγήσεις επί πληρωμή -και μάλιστα από ό,τι μου λένε, αρκετά ικανοποιητικές- βρέθηκα για μια ακόμα φορά στη δύσκολή θέση να μην έχω να προσφέρω πολλά.
Το μουσείο των σπαθιών στο Ριογόκου. Το μουσείο και το σουβενιράδικο του σούμο, επίσης στο Ριογόκου. Το Νίπον Μπούντοκαν –αν έχει κάποια εκδήλωση σχετική με τις πολεμικές τέχνες, κάτι πιο σπάνιο από όσο υποδηλώνει η ονομασία του. Τα τρία-τέσσερα καταστήματα με εξοπλισμό πολεμικών τεχνών κοντά στο στάδιο μπέιζμπολ Τόκιο Ντόουμ. Μερικοί ντίλερ αληθινών σπαθιών στην Γκίνζα, και ένας στο Ικεμπουκούρο με σχετική ειδίκευση σε ιαϊντόκα. Ένα βιβλιοπωλείο και ένα παλαιοβιβλιοπωλείο με εκτενείς συλλογές σχετικές με τις πολεμικές τέχνες στο Τζιμπότσο. Τα κεντρικά ντότζο κάποιων μεγάλων οργανώσεων όπως το Κόντοκαν ή το Αϊκικάι Χόμπου που επίσης δέχονται επισκέπτες. Και αν θέλει και μπορεί κανείς να ταξιδέψει λίγο μακρύτερα (μια-δύο ώρες με το τρένο), οι ναοί Κάσιμα Τζίνγκου και Κατόρι Τζίνγκου –αυτά είναι λίγο πολύ όσα μπορεί ένας πολεμικοτεχνίτης να δει εύκολα στο Τόκιο και παρότι μπορούν να γεμίσουν μια μέρα ή δύο, πιθανότατα είναι λιγότερα από όσο θα περίμεναν οι περισσότεροι.
...και υπάρχουν τάφοι διάσημων σαμουράι, διάσπαρτοι σε διάφορους ναούς στο στενό και το ευρύτερο Τόκιο και μνημεία αφιερωμένα σε παλιά ντότζο ή σε συμβάντα που περιλάμβαναν διάσημους σαμουράι, επίσης διάσπαρτα σε όλο το Τόκιο...
Βεβαίως υπάρχουν κι άλλα όμως εκεί ισχύει το “κέισου-μπάι-κέισου” (“κατά περίπτωση”) που χαρακτηρίζει εν πολλοίς όλη την ιαπωνική κοινωνία: υπάρχουν ντότζο κλασικών σχολών στα οποία, αν κανείς επικοινωνήσει εγκαίρως, μπορεί να πάει να παρακολουθήσει μαθήματα έστω και σαν επισκέπτης. Υπάρχουν επιδείξεις ή αγωνιστικές διοργανώσεις, εθνικές ή τοπικές αρκεί να βρεθεί κανείς στο Τόκιο όταν γίνονται –τα τουρνουά σούμο, για παράδειγμα γίνονται στο Τόκιο τρεις φορές τον χρόνο. Υπάρχουν κι άλλα καταστήματα με εξοπλισμό πολεμικών τεχνών αλλά διάσπαρτα σε όλο το Τόκιο οπότε θα πρέπει κανείς να αφιερώσει χρόνο πηγαίνοντας από εδώ κι από εκεί. Και υπάρχουν τάφοι διάσημων σαμουράι, διάσπαρτοι σε διάφορους ναούς στο στενό και το ευρύτερο Τόκιο και μνημεία αφιερωμένα σε παλιά ντότζο ή σε συμβάντα που περιλάμβαναν διάσημους σαμουράι, επίσης διάσπαρτα σε όλο το Τόκιο. Όμως επειδή οι μετακινήσεις μεταξύ τους συνήθως χρειάζονται χρόνο, απευθύνονται σε ανθρώπους που θα μείνουν στο Τόκιο λίγο παραπάνω.
Ναι, οι πολεμικές τέχνες είναι κομμάτι της ιαπωνική παράδοσης και ακόμα και της σύγχρονης πραγματικότητας: όπως έχω γράψει επανειλημμένα, μόνο το κέντο αφορά γύρω στα δυόμισι εκατομμύρια ανθρώπους και όλες οι υπόλοιπες μαζί, συνεκτιμώντας και τους πρώην ασκούμενους, αφορούν ίσως άλλους τόσους. Όμως ως συνολικός πληθυσμός εξακολουθούν να αποτελούν μια υποκουλτούρα και μια μικρή μειονότητα σε ένα σύνολο 123 κατοίκων της χώρας· δεν ξέρω τα αντίστοιχα νούμερα για το Τόκιο όμως η απλή μέθοδος των τριών λέει ότι αν μιλάμε για τη μητροπολιτική περιοχή, οι ενδιαφερόμενοι συνολικά δε θα είναι παραπάνω από 1.4% του πληθυσμού. Οπότε και τα σημεία ενδιαφέροντος τους δεν μπορεί να είναι πολλά –εξού και ότι τα περισσότερα από αυτά που ανέφερα παραπάνω, δεν απευθύνονται αποκλειστικά σε ανθρώπους που ασκούνται στις πολεμικές τέχνες αλλά καλύπτουν ανθρώπους με ευρύτερα ιστορικά ή πολιτισμικά ενδιαφέροντα. Και κυρίως Ιάπωνες, οι οποίοι έχουν διαμορφώσει μια θαυμαστή ικανότητα να απολαμβάνουν ακόμα και ψήγματα ενδιαφέροντος σε έναν κυκεώνα ερεθισμάτων.
...οι πολεμικές τέχνες στην Ιαπωνία (και, όπως πάντα, υποπτεύομαι και αλλού) δεν είναι κάτι που υπάρχει για τους τουρίστες –είναι κάτι που υπάρχει για τους Ιάπωνες και δη με τη μορφή μιας δραστηριότητας με την οποία κανείς εμπλέκεται ενεργά...
Αν κανείς ενδιαφέρεται να έρθει για να ασκηθεί, ωστόσο, τα πράγματα αλλάζουν. Αν διαθέτει τις κατάλληλες διασυνδέσεις –οι οποίες δεν είναι τόσο δύσκολο να αποκτηθούν: μπορεί να ξεκινήσει από τον ευρύτερο κύκλο του ντότζο στο οποίο ασκείται στην πόλη/χώρα του και αν θέλει να δοκιμάσει κάποιο ντότζο άσχετο από τον κύκλο αυτόν, μπορεί αν επικοινωνήσει με το ντότζο απευθείας ή να ζητήσει από τον εκπαιδευτή του να επικοινωνήσει- μπορεί να φτιάξει ένα εντυπωσιακά γεμάτο πρόγραμμα προπονήσεων και πιθανότατα με εκπαιδευτές πολύ ψηλότερου επιπέδου από αυτούς με τους οποίους εξασκείται τακτικά. Όμως εκεί μιλάμε για κάτι που ξεφεύγει από την συνηθισμένη τουριστική δραστηριότητα.
Και αυτό είναι ακριβώς το κλειδί: οι πολεμικές τέχνες στην Ιαπωνία (και, όπως πάντα, υποπτεύομαι και αλλού) δεν είναι κάτι που υπάρχει για τους τουρίστες –είναι κάτι που υπάρχει για τους Ιάπωνες και δη με τη μορφή μιας δραστηριότητας με την οποία κανείς εμπλέκεται ενεργά. Σίγουρα, επειδή πρόκειται για μια δραστηριότητα με την οποία οι άνθρωποι ασχολούνται επί αιώνες, είτε επειδή ήταν μέρος της ταξικής τους ταυτότητας (βλ. σαμουράι), είτε επειδή δεν ήταν αλλά θα ήθελαν να είναι (βλ. αστοί που ζούσαν κοντά στους σαμουράι), είτε επειδή έγιναν μια θεσμική μορφή άσκησης (βλ. περίοδος Μέιτζι και μετά), είναι πιο οργανικά δεμένη με την κοινωνία που την περιβάλλει, εξ ου και η ευρέως διαδεδομένη (και κατά βάση εσφαλμένη) πεποίθηση ότι πρόκειται για κάτι που αφορά τους πάντες. Όμως, και νομίζω ότι αυτό το έχω γράψει κι άλλοτε, δεν έχουν καμία σχέση με τη σχέση που έχουν με την κοινωνία το μπέιζμπολ ή το γκολφ.
Ακόμα και το σούμο, που το απολαμβάνει πολύ περισσότερος κόσμος είναι πολύ πιο περιορισμένο από ό,τι θα περίμενε κανείς: το Ριογόκου που ανέφερα παραπάνω θεωρείται -και είναι- το κέντρο του σούμο σε όλη την Ιαπωνία όμως τα σχετικά σημεία ενδιαφέροντος στη συγκεκριμένη περιοχή, είναι ελάχιστα αν συγκριθούν, για παράδειγμα, με τα καταστήματα χειμερινών σπορ στο Ογκαουαμάτσι της Κάντα, δυόμισι χιλιόμετρα στα δυτικά του ή με τα καταστήματα σχετικά με τα μάνγκα και τα άνιμε στην Ακιχαμπάρα, επίσης στην Κάντα, λιγότερο από ένα χιλιόμετρο από το Ογκαουαμάτσι. Αυτό δε σημαίνει ότι οι άνθρωποι που ενδιαφέρονται για τις πολεμικές τέχνες αντιμετωπίζονται με περιφρόνηση: σημαίνει ότι αντιμετωπίζονται σαν μια από τις πολλές υποκουλτούρες της ιαπωνικής κοινωνίας και απολαμβάνουν την έκθεση και την προσοχή που αντιστοιχεί στο μέγεθός τους.
Προσωπικά, και έχοντας αφιερώσει στις πολεμικές τέχνες ένα σημαντικό κομμάτι της προσωπικής και, τελικά, και της επαγγελματικής μου ζωής, υπάρχουν φορές που θα ήθελα κάτι παραπάνω. Αν και σε ό,τι αφορά τον εξοπλισμό, έχω πλέον πρόσβαση μέσω Ίντερνετ σε περισσότερα καταστήματα από όσα θα μπορούσα ποτέ να αξιοποιήσω, χώρια που έτσι κι αλλιώς οι απαιτήσεις μου δεν είναι και τόσο μεγάλες, θα μου άρεσε, ας πούμε, να υπήρχε κάποιο μουσείο με αντικείμενο το μπούντο ή να γινόντουσαν περισσότερες παρουσιάσεις σχετικά με τις ιστορικές του διαστάσεις από ακαδημαϊκούς ή από υψηλόβαθμους εκπαιδευτές ή περισσότερες εκπομπές στην τηλεόραση. Όμως πάντοτε καταλήγω στο ίδιο σημείο: όταν επέλεξα να εμπλακώ με τη συγκεκριμένη δραστηριότητα, ήξερα ότι είναι μια υποκουλτούρα και αν δεν το είχα συνειδητοποιήσει πλήρως τότε, το συνειδητοποίησα με τα χρόνια. Συνεπώς, έχει το μέγεθος που η κοινωνία που την περιβάλλει θέλει να έχει· εν τέλει, αν οι επιλογές περιορίζονται σε πλάτος, σαφώς δεν περιορίζονται σε βάθος.
Γρηγόρης Α. Μηλιαρέσης
Φωτογραφία: Γρηγόρης Α. Μηλιαρέσης
